شناخت قافیه(2)

سلام

امروز هم می خواهیم درباره ی موسیقی شعر با شما سخن بگوییم ابتدا با قرائت شعری، نکاتی در باره ی قافیه مطرح می کنیم:

فراق تو مرا دیوانِ ه کرده    

اسیر سردر میخانِ ه  کرده 

گواهی می دهد این قلب پرخون

که جام چشمم از خون نالِ ه  کرده 

من از چشم حزینت بگویم

که یارم را بدیده گریِ ه  کرده 

همان چشمی که بر سالار زینب

به جای اشک چشم خون گریِ ه کرده 

تو را آن مادر پهلو شکسته

که محسن از درونش نالِ ه  کرده 

صدای ناله ی مادر هنوزم

میان آن مدینه نالِ ه  کرده 

1.          می دانید، کلماتی که بعد از قافیه آمده وعینا تکرار شده است " ردیف" نام دارد. این شعر از نظر ردیف   تقریبا مشکلی ندارد.

2.          اگر به قافیه های بیت اول شعر بنگرید، می بینید کلمات پایانی قبل از ردیف، درحروف " ن "و " ه " و آوای " آ " مشترکند؛ می توان برای قافیه ی این بیت این الگوی ساده را در نظر گرفت: [ آ + نِ +  ه ] حالا بر اساس این الگو می توانیم در باره ی قافیه ی بیت های دیگر براحتی قضاوت کنیم. 

-      قافیه ی بیت دوم و پنجم: ناله [ آ + لِ + ه ]

-      قافیه ی بیت سوم و چهارم: گریه [ -ِ ر + یِ + ه ]

-      قافیه ی بیت ششم: لانه [ آ +نِ + ه ]

می بینید که الگوی موردنظر فقط دربیت ششم رعایت شده است؛ یعنی بقیه ی قافیه ی شعر ایراد دارد.

به یاد داشته باشیم که:

" ناله "  با کلماتی هم قافیه می شود که اشتراک حروف پایانی شان ( صامت و مصوت) بر اساس الگوی [ آ + لِ + ه ]  باشد.

 کلماتی مثل: خاله، رساله، هاله، دنباله و...

 

" نامه "  با کلماتی هم قافیه می شود که اشتراک حروف پایانی شان ( صامت و مصوت) بر اساس الگوی [ آ +مِ + ه ]  باشد.

 کلماتی مثل: خودکامه، خامه، و...

3.          یک سوال مهم:

چرا برخی شاعران در کاربرد قافیه به این مشکل دچار می شوند؟

بر اساس الگویی که معرفی کردیم می توانید حدس بزنید که بسیاری از شاعران نوپا، معمولا فقط " ه " پایانی را که ِ- خوانده می شود  یه عنوان حرف قافیه در نظر می گیرند و همین خطا باعث ضعف قافیه در شعر می شود.

  در پایان این بحث انتظار داریم با توجه به الگوهایی که در زیر می آید، بتوانید براحتی قافیه هایی سالم، تازه و قشنگ بسازید.

 

 

-      " تیره "  بر اساس الگوی [ ی + رِ + ه ] هم قافیه با کلماتی مثل: زنجیره،سیره، و...

-      " کوزه "  بر اساس الگوی [ و + زِ + ه ] هم قافیه با کلماتی مثل: رفوزه، آموزه، و...

لازم به ذکر است در تمامی مثال های بالا، حرف پایانی " ه " نوشته می شود اما خوانده نمی شود یعنی "ه" غیر ملفوظ است. درمثال های بعدی " ه " ملفوظ است و خوانده می شود.

-      " کوه "  بر اساس الگوی [ و + ه ] هم قافیه با کلماتی مثل: نستوه، شکوه ، و...

-      " کاه "  بر اساس الگوی [ ا+ ه ] هم قافیه با کلماتی مثل: پگاه، جاه، جان کاه، ماه، و...

-      " تشبیه "  بر اساس الگوی [ ی + ه ] هم قافیه با کلماتی مثل: تنزیه، تیه، و...

نکته ی مهم

اشتراک قافیه ها بر اساس کنار هم نشستن یک حرکت ( مصوت) و یک حرف ( صامت) در پایان کلمه ایجاد می شود. اگر به الگوهایی که ارائه کردیم نگاه کنید می بینید همه یک حرف و یک حرکت ( -َ-ِ-ُ ) در پایان دارند و شاعر این دو را باید در قافیه پردازی در نظر بگیرد.

الگوهای دیگر:

-      " دفتَر "  بر اساس الگوی [ َ + ر] هم قافیه با کلماتی مثل: خبَر،دیگَر، بهتَر، دَر، و...

-      "دِل "  بر اساس الگوی [ ِ + ل ] هم قافیه با کلماتی مثل: مشکل، ول، کامل ، و...

-      "دُر "  بر اساس الگوی [ ُ + ر] هم قافیه با کلماتی مثل: شتر، موتور، حُر، و...

نکته ی مهم دیگر:

گفتیم،  اشتراک قافیه ها بر اساس کنار هم نشستن یک حرکت ( مصوت) و یک حرف ( صامت) در پایان کلمه ایجاد می شود؛ گاهی بین حرکت قافیه و حرف قافیه، حرف ساکنی همراه می شود که لازم است در الگوی قافیه، آن را هم در نظر بگیریم:

-       

-      " تَشت "  بر اساس الگوی [ َ + ش + ت] هم قافیه با کلماتی مثل: رشت، دشت، گذشت، و...

-      "دَست "  بر اساس الگوی [ َ + س + ت] هم قافیه با کلماتی مثل: مست، شکست، هست، و...

-      " مِهر "  بر اساس الگوی [ ِ+ ه + ر] هم قافیه با کلماتی مثل: سپهر، چهر، و...

-      " اَبر "  بر اساس الگوی [ َ+ ب + ر] هم قافیه با کلماتی مثل: ستبر، قبر، صبر، و...

-      " رَفت "  بر اساس الگوی [ َ+ ف + ت] هم قافیه با کلماتی مثل: نفت، زفت، و...

-      " سَرد "  بر اساس الگوی [ِ ِ+ ر+ د ] هم قافیه با کلماتی مثل: درد، آورد، مرد، و...

-      " سوخت "  بر اساس الگوی [ و+خ + ت] هم قافیه با کلماتی مثل: دوخت، آموخت، فروخت، و...

-      " ماند "  بر اساس الگوی [ ا+ ن + د] هم قافیه با کلماتی مثل:خواند، دواند، نشاند، و...

-      " بَند "  بر اساس الگوی [ َ+ ن+ د ] هم قافیه با کلماتی مثل: لبخند، کمند، و...

-      " مَغز "  بر اساس الگوی [ َ+ غ + ز] هم قافیه با کلماتی مثل: نغز، و...

-      " رَزم "  بر اساس الگوی [ َ+ ز + م ] هم قافیه با کلماتی مثل: عزم، و...

-      " دِین "  بر اساس الگوی [ ِ+ ی + ن ] هم قافیه با کلماتی مثل: حسین، حنین، و...

 

 

 

قافیه های شعر

 

سلام

امیدوارم مطالب هفته ی پیش وبلاگ را خوانده و از آن استفاده کرده باشید.

این هفته پیش از ارائه ی بحث جدید، قافیه های یک شعر را مرور می کنیم.

 البته این شعر ایرادهای وزنی هم دارد که فعلا موضوع کار ما نیست.

شب شد و ...

شب شد و مهتاب در آمد باز

گریه ز طفلی بر آمد باز

 

حال، دگربار بها ر آمده

غنچه ای از شاخه به بار آمده

 

کودکی از عرش خدا آمده

شاه عرب، شیر خدا آمده

 

تابشی از نور خدا آمده

عادلی از سوی خدا آمده

...

نکته ها:

1.        حروفی که با رنگ قرمز مشخص شده، باهم مشترکند و قافیه را ایجاد کرده اند. کلماتی که زیر آن ها خط کشیده شده، ردیف شعرند.

2.        قافیه ها قبل از ردیف می آیند. در این شعر، این اصل مهم رعایت شده است.

3.        هیچ وقت نمی توان در شعر، ردیف را به تنهایی آورد؛ اما می توان قافیه را بدون ردیف آورد.  به این دو بند شعر نگاه کنید:                       

امشب مثال شاپرک

پرمی کشم من سوی گل

صد بوسه یکجا می زنم

بر روی گل، بر روی گل

در این بند شعر، پس ازقافیه (سوی- روی) ردیف هم آمده است (گل) 

فردا که از ره می رسد

خورشید زیبا و قشنگ

پیچد درون مدرسه

آهنگ دنگ و دنگ و دنگ

اما در این بند شعر، پس ازقافیه ( قشنگ - دنگ) ردیف به کار نرفته است.

حال با این توضیحات می توانید تشخیص دهید که کدام یک از بیت های شعر «شب شد و...» مشکل موسیقی کناری( ردیف و قافیه ) دارد.

بله، می بینید که در ابیات پایانی، ردیف به کار رفته است، بی آن که قافیه داشته باشد.

موسیقی در شعر

 

سلام؛

سلامی چو بوی خوش آشنایی؛

سلامی به طراوت جوانه ها؛

سلامی به شادابی دل شما شاعران نوجوان؛ دانش آموزان گرامی.

وبلاگ "جوانه ها " بهانه ای ست برای رویش نهال دوستی مان.

در این وبلاگ قرارست، شعرهای خوب و جذاب، که تا به حال کمتر شنیده و دیده اید به شما معرفی کنیم؛

قرارست، به نقد اشعارتان بپردازیم؛

قرارست، مسابقه مشاعره در بین شما دانش آموزان مدارس به راه اندازیم؛

بنابراین سعی می کنیم هرهفته چند شعر از یک شاعر خوب را در این وبلاگ به شما معرفی کنیم.

شما هم هرهفته شعرها را حفظ کنید و گوش به زنگ باشید برای مسابقه ی مشاعره.

راستی، اشعارتان را هم به این نشانی ارسال کنید و نقد آن را در همین وبلاگ  بخوانید: [e-mail]

 امیدواریم وبلاگ جوانه ها (آموزش و نقد شعر) خیلی زود بین شما علاقه مندان جا بازکند و با او صمیمی شوید!

از اظهار لطف تان سپاس گزاریم.

 

این هفته با مرور شعری، در باره ی موسیقی در شعر صحبت می کنیم.  

موسیقی، یکی از عناصر مهم درشعر است و تاثیرات فراوانی برآن می گذارد؛ از جمله:

-     به شعر، نظم می دهد؛

-     حالات مختلف در مخاطب ایجاد می کند ( نشاط، شادی، اندوه، و...)؛

-     میزان تاثیر شعر بر مخاطب را دوچندان می کند؛

-     و...

موسیقی در شعر چند شاخه ی مهم دارد؛ از جمله: وزن، قافیه و ردیف، و...

در این بخش می خواهیم با هم بحث قافیه و ردیف را مرور کنیم.

پیش از آغاز بحث، خوب است این بیت ها را بطور دقیق بخوانید و به این سوال پاسخ دهید که در پایان هر بیت:

-     کدام « کلمات » بطور کامل و عینا تکرار شده اند؛

-     « حروف »  کدام  کلمات با هم مشترکند؛

با پاسخ به این سوالات می توانید به جایگاه قافیه و ردیف و ارزش موسیقایی آن پی ببرید.  

اما، شعر انتخابی امروز از کتاب « یک عالم پروانه » است ( چاپ 1373) اثر شاعر خوب و صمیمی کودک و نوجوان، آقای افشین علا:

خنده ی بابا

 

بابا دارد می خندد                 دنیا دارد می خندد

حتما خیلی خوشحال است،       زیرا دارد می خندد

یک گل روی قالیچه              با ما دارد می خندد

هرچیزی که غمگین بود،        حالا دارد می خندد

 

ردیف چیست؟

کلماتی که در پایان بیت، عینا تکرار می شود. پس می توانیم بگوییم:

کلماتی که در پایان مصراع 1 و مصراع های 2و4و6و8 در این شعرآمده و کاملا تکرار شده، ردیف این شعر است.

راهی ساده برای یافتن ردیف در شعر:

از چپ به راست، کلمات پایانی شعر را بررسی می کنیم: «می خندد» و « دارد» در همه ی بیت ها عینا و پشت سرهم تکرار شده اند؛ پس ردیف شعر به شمار می روند البته به شرطی که پیش از آن ها « قافیه » آمده باشد.

قافیه چیست؟

کلماتی که در پایان بیت می آید و بعضی از حروف پایانی آن ها با هم اشتراک دارد؛ این اشتراک باعث ایجاد موسیقی در شعر می شود.

می بینید که بخش پایانی کلمات «بابا»، «دنیا»، «حالا» و « زیرا»، یعنی: " ا " با هم مشترک است؛ به همین دلیل این کلمات، قافیه ی این شعر به شمار می روند.

با همین روش بسیار ساده می توانید قافیه هم بسازید؛ شاید شما هم مثل خیلی از بچه های دیگر، تمرین قافیه سازی کرده اید، بی این که از آن باخبر باشید! می پرسید چطور؟ بله عرض می کنم. بچه ها گاهی برای تفریح با هم سوال جواب هایی دارند، که درحقیقت تمرین قافیه سازی است!

مثلا:

بگو: تشت!

-     تشت

-     بشین برو رشت!

 بگو: چیز!

-     چیز

-      بشین روی میز!

و ...

می بینید که در این بازی به اشتراک پایانی کلمات توجه شده است.